Schatten uit de Baltische Zee, in gesprek met wrakkenontdekker Bart Van Laken

Voor de meeste duikers staat het ultieme avontuur gelijk aan warme, tropische riffen en kleurrijke koralen. Wie echter écht de diepte in wil – zowel letterlijk als historisch – kijkt naar het noorden. De Baltische Zee is koud, donker en berucht om haar meedogenloze omstandigheden, maar op de zeebodem ligt een vrijwel onaangetast geschiedenisboek verscholen. Tijdens het weekend van 6 en 7 februari 2027 staat de Belgische technisch wrakduiker en onderwaterfotograaf Bart Van Laken als gastspreker op Duikvaker 2027 om ons mee te nemen naar de mysterieuze diepten voor de Poolse kust.

Bart is geen gewone wrakduiker; hij is een ontdekker. In 2024 stond hij aan de wieg van de ontdekking van een Duits Junkers 88-vliegtuigwrak uit de Tweede Wereldoorlog. 
Nu de Poolse overheid de locatie officieel heeft vrijgegeven, mag hij voor het eerst zijn unieke fotografische bewijsmateriaal met de wereld delen. Maar de Baltische Zee is nog lang niet leeggevist. Tijdens zijn allerlaatste duik naar het vliegtuig stuitte Bart op slechts een paar meter afstand plotseling op houten spanten en het roer van een nóg onbekend schip. Een gloednieuwe ontdekking, vlak voordat de decompressieklok hem dwong om terug te keren naar de oppervlakte. RENÉ Magazine dook met hem mee in zijn filosofie en zijn meest spectaculaire vondsten.

Het mysterie van het donkere water

De meeste duikers dromen van tropische sferen, maar Bart kiest bewust en keer op keer voor de kust van Polen. "De Baltische Zee heeft iets wat moeilijk uit te leggen is als je er nooit hebt gedoken," vertelt hij gepassioneerd. "Ze is koud, donker en onvoorspelbaar. Soms ruw en meedogenloos, maar tegelijk ongelooflijk mooi. Juist dat contrast maakt haar zo bijzonder."
Zodra je afdaalt, verdwijnt de wereld boven je. Het water is donker, maar vaak verrassend helder. Toch blijft het duiken daar pionieren, want de natuur laat zich niet voorspellen. 
Bart illustreert dat met een recente duiktrip: "De eerste dag doken we naar een wrak op 65 meter diepte. Tot onze verbazing bleef de watertemperatuur bijna de hele duik rond de 17 graden. Het voelde op die diepte onwerkelijk warm. Een dag later doken we amper een mijl verderop naar een ander wrak op 45 meter. Boven de 17 meter was het nog warm, maar eenmaal op diepte gaf de duikcomputer ineens 5 graden Celsius aan. De logica was ver te zoeken, maar dat is precies de charme. Je kunt alles berekenen, maar deze zee houdt altijd een verrassing achter de hand."

Train hard, dive easy

Om zulke extreme duiken veilig te kunnen maken, hanteert Bart een ijzersterke filosofie: Train hard, dive easy. Technisch duiken valt of staat met discipline. "Een brevet behalen is één ding, maar je vaardigheden onderhouden is een heel ander verhaal. Routines en reactiesnelheid zakken weg als je niet blijft trainen. Een certificaat is voor mij dan ook geen eindpunt, maar het begin van een doorlopend proces."

Voor Bart betekent dit dat hij bewust traint op noodscenario's: materiaalfouten, het verliezen van de gidslijn, of acute veranderingen in het duikplan. "Juist die situaties moet je beheersen vóór je ze in de praktijk echt nodig hebt. Na elke duik volgt een kritische evaluatie. Maar minstens zo belangrijk is zelfkennis: weet waar je grenzen liggen, hoe je reageert onder stress en durf een duik af te breken als het niet goed voelt. Hoe serieuzer je boven water traint, hoe rustiger je onder water handelt. Het doel is om tijdens de echte duik mentale ruimte over te houden om helder te denken, van het wrak te genieten en de juiste beslissingen te nemen."

Acclimatiseren op de Bryza

Voordat het team de extreme diepten opzoekt, starten ze expedities steevast met een testduik op de Bryza. Dit oude fregat werd speciaal voor duikers klaargemaakt en gecontroleerd afgezonken naar 25 meter diepte. "Niet omdat het de meest spectaculaire of diepste duik is," legt Bart uit, "maar zo’n eerste duik biedt enorme waarde voor je gemoedsrust. Je controleert je uitrusting, stemt af met je team en krijgt weer feeling met de omgeving. De kou, het donkere water en het zicht worden direct weer vertrouwd. Het is het perfecte startpunt van het avontuur."

Het Balkenkreuz in de diepte: de Junkers 88

Na de vaart vanuit de Poolse haven Hel stopt de boot boven een positie die op het eerste gezicht niet verschilt van de rest van de Golf van Gdańsk. Toch ligt hier, op ongeveer 42 meter diepte, een stille getuige uit de Tweede Wereldoorlog. Bart neemt ons mee terug naar het moment van de ontdekking:
"We beginnen de afdaling. Naarmate het daglicht boven ons verdwijnt, wordt de wereld kleiner. Alleen het licht van de duiklampen snijdt nog door het groene, donkere water waar het amper vijf graden is. Dan verschijnt er langzaam een vorm in het duister. Eerst zijn het slechts schaduwen en lijnen. Een stuk metaal, een constructie die uit de bodem steekt. Maar hoe dichter we komen, hoe duidelijker het beeld wordt: voor ons ligt een gecrashte Junkers Ju 88."
"Het bijzondere aan zo’n moment is moeilijk te beschrijven," vervolgt Bart. "Je kent het vliegtuig uit de geschiedenisboeken, maar onder water bestaat er geen totaaloverzicht. Je ziet het wrak fragment voor fragment: een vleugel, delen van de romp en dan, het detail dat we zochten: het Balkenkreuz. Zodra dat Duitse militaire herkenningsteken in je lamplicht verschijnt, verandert de duik direct. Het is niet langer een hoop oud ijzer op de zeebodem; het vliegtuig krijgt een identiteit. Meer dan tachtig jaar nadat het toestel uit de lucht verdween, lig je daar tussen de resten van de geschiedenis."

Een gloednieuw mysterie op 45 meter

Maar de Baltische Zee gaf die dag nóg een geheim prijs. Toen het team klaar was met het fotograferen van de Junkers 88, zwommen ze nog heel even het donkere water in om de directe omgeving te verkennen. Wat daar gebeurde, grenst aan het ongelooflijke.
"Op 45 meter diepte kregen we plotseling iets totaal anders in het vizier," vertelt Bart met glinsterende ogen. "Tussen het sediment doken ineens zware houten dekbalken en een groot houten roer op. Geen onderdelen die bij een vliegtuig horen, maar resten van een tot nu toe compleet onbekend scheepswrak! Op zo’n moment giert de adrenaline door je lijf. Je nieuwsgierigheid schreeuwt dat je verder moet kijken, maar de decompressieklok tikt genadeloos door. We lagen al dertig minuten op de bodem. Iedere extra minuut betekende exponentieel langer decompresseren tijdens de opstijging."
Het ademgas waarmee technisch duikers afdalen helpt om in deze split-second kraakhelder te blijven denken. "Onder water is niet het moment om te gaan onderhandelen met je duikplanning. Hoe graag we ook verder wilden kijken, de afgesproken tijd was om. Het gezonde verstand moet altijd winnen van de nieuwsgierigheid. De klok dwong ons om om te draaien en aan de opstijging te beginnen. We gingen naar beneden met één doel: de Junkers fotograferen. We kwamen boven met een gloednieuw mysterie. Maar of we teruggaan om het uit te zoeken? Reken maar van wel!"

Oog in oog met 1945: De Munin

Naast zijn eigen ontdekkingen maakt Bart regelmatig diepe duiken op bekende historische wrakken, zoals de Munin. Deze voormalige hulpmijnenveger ging in maart 1945 verloren bij het Poolse schiereiland Hel, tijdens de chaotische evacuaties van Operatie Hannibal.
"Als je langs de gidslijn afdaalt, zie je aanvankelijk helemaal niets," beschrijft Bart de mystieke sfeer. "En dan, out of the blue, verschijnt de immense contour van het wrak op 42 meter diepte. De Munin staat kaarsrecht op de bodem. Het meest indrukwekkende beeld is het 105mm-kanon op de boeg, dat na meer dan tachtig jaar nog altijd dreigend over de zeebodem uitkijkt. Even verderop zie je het houten stuurwiel in het lamplicht verschijnen. Op dat moment is een wrak geen anonieme hoop schroot meer, maar een tastbare tijdcapsule. Je voelt hoe mensen hier destijds hebben geleefd en gevochten."

De Parowiec: de puzzel op 62 meter

Nog een stap dieper ligt de Parowiec, Pools voor 'stoomschip'. Dit is een wrak zonder sluitend verhaal, ware naam of bekende oorzaak van de ondergang. "Het gebrek aan historische zekerheid maakt de duik juist interessanter. Je probeert tijdens iedere duik opnieuw de puzzel te leggen."
Het schip staat grotendeels recht op de bodem van de Golf van Gdańsk. Met een bodemtijd van slechts twintig minuten op ruim zestig meter diepte is haast geboduide. "Als fotograaf is dit extreem uitdagend. Je moet direct keuzes maken: eerst de algemene vormen, dan de opbouw en pas daarna de details." En die details zijn adembenemend. De stuurhut is nog intact, compleet met navigatie-instrumenten én twee houten stuurwielen: één op de flying bridge en één binnen.
"Zwevend voor zo’n rad laat je je fantasie de vrije loop. Je ziet het schip weer varen en waant jezelf achter het roer. Heel even ben je geen wrakduiker, maar gewoon Piet Piraat aan het roer, klaar voor het volgende avontuur. Of was het toch de stikstofnarcose die een beetje begon mee te spelen? {lacht} Hoe dan ook: het geeft zo'n schip zijn identiteit terug. Op ruim zestig meter diepte ligt geen volledig verteld verhaal, maar een tijdcapsule waarvan nog altijd bladzijden ontbreken."

Het Antwerpse icoon op de zeebodem: de Charlesville

Voor Bart kent de Baltische Zee ook een heel persoonlijke en emotionele kant. Die diepe fascinatie begon bij een legendarisch schip uit de Lage Landen: de Charlesville. Dit passagiersschip voer jarenlang als een van de laatste grote Congoboten tussen Antwerpen en Congo; in de jaren vijftig het absolute symbool van reizen, avontuur en luxe. Na een latere carrière in Duitsland als opleidings- en hotelschip onder de naam Georg Büchner, sloeg het noodlot toe tijdens de sleepreis naar de sloopwerf. Het schip maakte zwaar slagzij en verdween definitief onder het wateroppervlak.
"Ze ligt nu op zo'n 42 meter diepte, grotendeels intact," vertelt Bart geraakt. "Als Antwerpenaar is het gevoel om op dit wrak te duiken onbeschrijflijk. Dit is een schip dat in onze stad thuishoort, dat ontelbare keren de Schelde is gepasseerd. Wanneer je langs de gigantische romp zwemt, zie je in gedachten de passagiers weer op het dek staan en de haven van Antwerpen achter zich laten. Nu is het er muisstil. Geen ronkende motoren, geen stemmen. Alleen het donkere water van de Baltische Zee omringt haar. Maar ook daar blijft ze prachtig, herkenbaar en uniek. Voor mij zal ze, welke naam ze later ook kreeg, altijd de Charlesville blijven: een tastbaar stuk maritiem erfgoed."

Maritiem erfgoed beschermen tegen rooftochten

Juist omdat schepen als de Charlesville, de Munin en de Parowiec zulke unieke tijdcapsules zijn, maakt Bart zich grote zorgen over wrakplunderaars. Op veel historische plekken verdwijnen in de loop der jaren patrijspoorten, kompassen en scheepsbellen. "Zodra zo’n object wordt weggenomen, verliest het wrak zijn historische context. Een patrijspoort is niet zomaar een stuk messing; het vertelt het verhaal van de bemanning. Voor mij zit de echte waarde van een duik niet in wat je kunt meenemen, maar in wat je kunt zien, fotograferen en bewaren voor de volgende generatie."

De Baltische Zee heeft nog talloze van dit soort verhalen in petto. Wrakken als de ijsbreker Königsberg, de tankers Franken en Terra, de Nederlandse zeesleper Abeille, de baggerinstallatie Boelcke en diverse onderzeeboten wachten nog op verdere verkenning. "Elk wrak heeft een andere functie en een ander geheim," sluit Bart enthousiast af. "Hoe meer je ziet, hoe duidelijker het wordt hoeveel er nog te ontdekken valt. Tijdens mijn lezing op Duikvaker hoop ik dat unieke gevoel van geschiedenis en avontuur over te brengen op de bezoekers."