Van de Great Lakes naar Bikini Atol: een droom die uitkomt

Tijdens Duikvaker vorig jaar nam techduiker Bas Poelmann ons nog mee naar de ijskoude, diepe wateren van de Great Lakes. Dit jaar gooit hij het over een totaal andere boeg.

Tijdens de komende editie van Duikvaker (op 5, 6 en 7 februari 2027) deelt hij zijn nieuwste avontuur: een expeditie naar het legendarische Bikini Atol. Een absolute toplocatie boordevol geschiedenis en monumentale scheepswrakken. Wij spraken Bas alvast over deze ultieme reis.

Bas, vorig jaar stond je nog op Duikvaker te vertellen over je avonturen in de Great Lakes. Dit jaar neem je ons mee naar een heel andere uithoek van de wereld: Bikini Atol. Is er een nieuwe duikdroom voor je uitgekomen? Waarom staat dít specifieke atol zo hoog op de bucketlist van iedere hardcore wrakduiker?

“Bikini Atol is een van de meest afgelegen plekken op aarde. Juist vanwege die extreme isolatie besloten de Amerikanen er in 1946 atoomproeven te houden. Als doelwitten kozen ze hun eigen, overbodig geworden marinevloot, die ze met twee atoombommen tot zinken brachten. Waar ter wereld liggen nu Amerikaanse onderzeeërs, destroyers én een vliegdekschip zo dicht bij elkaar waar je op kunt duiken? Bovendien liggen er ook buitgemaakte Duitse en Japanse slagschepen, zoals de Prinz Eugen en de HIJMS Nagato. Vanaf dat laatste schip gaf de Japanse admiraal Yamamoto destijds het bevel om Pearl Harbor aan te vallen, wat Amerika definitief de Tweede Wereldoorlog in trok. Het is een locatie die simpelweg overloopt van de geschiedenis.”

Je was daar op pad met de bekende Dirty Dozen Expeditions, onder de ervaren leiding van Mark Powell. Hoe is het om als wrakfanaat deel uit te maken van zo'n specialistische expeditie naar een van de meest afgelegen duikplekken ter wereld?

“Omdat het zo extreem afgelegen ligt, is het logistiek een enorme uitdaging om er überhaupt te komen, laat staan om alles te regelen voor veeleisende technische duikers. Er is daar op locatie helemaal niets. Alles wat een groep duikers gedurende tien dagen nodig heeft, moet aan boord van het schip worden meegenomen. Dat vereist ontzettend veel specialistische kennis. Het is dan een heel geruststellend idee dat je op pad bent met experts die deze klappen van de zweep kennen en dit vaker hebben gedaan.”

Bikini Atol ligt nou niet bepaald om de hoek; het is een klein stipje in de gigantische Stille Oceaan. Kun je ons meenemen in de reis? Hoe complex is de logistiek om in dit afgelegen gebied te geraken en aan boord van de expeditieboot te stappen?

“Het kost je maar liefst vijf dagen fulltime reizen om er te komen. Mijn vluchtroute liep van Londen via Los Angeles en Honolulu naar Majuro, om uiteindelijk te landen op Kwajalein. Dat laatste eiland is een Amerikaanse marinebasis, wat betekent dat je er absoluut niet mag verblijven. Je wordt direct op een ferry gezet naar het naastgelegen eiland Ebeye. Het plan was om daar in het enige hotel van het eiland te acclimatiseren, zodat eventueel vertraagde bagage ook de tijd had om aan te komen. Helaas brandde dat hotel een paar weken voor onze komst volledig af. Als alternatief had de reisleiding gelukkig een luxe zespersoons villa gehuurd. We waren op dat moment met elf duikers, dus dat was gezellig improviseren! Na twee dagen konden we eindelijk aan boord van het expeditieschip, waarna het nog zo'n dertig uur varen was naar Bikini zelf.”

Voor we de diepte in gaan naar de wrakken: Bikini Atol draagt een gitzwarte historische lading met zich mee. Kun je ons kort meenemen naar 1946? Wat heeft zich daar destijds afgespeeld tijdens Operation Crossroads?

“De Tweede Wereldoorlog was net beëindigd na de Japanse capitulatie, die volgde op de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki. De Amerikanen wilden dit nieuwe, destructieve wapen verder testen en vooral hun spierballen aan de wereld tonen. Ze verzamelden een vloot van meer dan honderd schepen (deels overtollige eigen vaartuigen, deels buitgemaakt op de Duitsers en Japanners) voor Operation Crossroads.

De eerste test, Able, was een atoombom die vanuit een vliegtuig werd geworpen. De tweede, Baker, werd onder water tot ontploffing gebracht, hangend onder een werkschip. De media-aandacht was gigantisch; talloze journalisten waren uitgenodigd en naar schatting was een vijfde van alle filmcamera's ter wereld in 1946 ter plaatse om de tests vast te leggen.

In eerste instantie leken de proeven een mislukking: Able bracht slechts vijf schepen tot zinken en Baker zes. Achteraf bleek de impact echter onzichtbaar groot: alle overige schepen waren zwaar radioactief geworden. Matrozen kregen laarzen aan en bezems in de hand met de opdracht de schepen te 'wassen' om de straling te verwijderen. Dat mislukte volkomen. De schepen waren permanent onbruikbaar en buiten gevecht gesteld. De meesten zijn uiteindelijk weggesleept en elders alsnog tot zinken gebracht.”

Op veel van de wrakken die je hebt bezocht, zijn vreemde, piramidevormige constructies op de dekken gelast die duikers 'Christmas trees' noemen. Wat is het verhaal achter deze stalen kerstbomen en wat was hun functie tijdens de atoombomexplosies?

“Tijdens de proeven wilden de wetenschappers exact meten wat het effect van de enorme drukgolf was. Dat deden ze met relatief eenvoudige, analoge apparaatjes: de zogenaamde burst disks. Dit waren plaatjes aluminiumfolie van verschillende diktes en diameters. Deze disks werden gemonteerd op de Christmas trees: piramidevormige stalen constructies die speciaal voor de tests op de dekken waren gelast. Die constructies zie je nu nog altijd op de wrakken zitten. Na de explosies werden de disks direct geïnspecteerd door wetenschappers en bij de schepen die direct zonken, gebeurde dat later door marineduikers.”

De wrakken in Bikini Atol liggen diep en de duiktijden zijn lang. Dat vraagt om serieuze materialen. Met wat voor een duikuitrusting lig jij in het water om zulke duiken veilig te kunnen maken? Maak je bijvoorbeeld gebruik van rebreathers of specifieke gassen?

“De proeven werden bewust in de lagune gehouden, zodat de getroffen schepen niet in de peilloze diepte van de Stille Oceaan zouden verdwijnen en marineduikers er nog bij konden. De bodem van de lagune ligt overal rond de 55 meter. Voor een gemiddelde sportduiker is dat onbereikbaar, maar voor technisch duikers met een rebreather valt die diepte mee. Het grote voordeel is dat je hiermee makkelijk een bodemtijd van ruim een uur kunt maken.

Omdat er op die locatie absoluut geen back-up is van een recompressiekamer in het geval van decompressieziekte, doken we extreem conservatief. Voor de kenners: we hanteerden een High Gradient Factor van 50 of 60, wat uitzonderlijk laag is. Door die ingebouwde veiligheidsmarge waren de decompressietijden erg lang (vaak meer dan een uur), wat leidde tot een totale duiktijd van zo'n 135 minuten per duik.

De meeste expeditieleden doken met een rebreather, al moest een enkeling noodgedwongen op Open Circuit overstappen omdat er onderdelen misten. Zelf vloog ik mijn Divesoft Liberty CCR. We gebruikten Trimix 16/45 als diluent, een diepe bail-out van 18/45 en EAN50 als decompressiegas. Voor de veiligheid hing er onder de boot ook nog een permanent deco-station met extra EAN50 en 100% zuurstof voor noodgevallen.”

Laten we naar de schepen zelf gaan. Een van de absolute paradepaardjes daar is de HIJMS Nagato, het voormalige vlaggenschip van de Japanse admiraal Yamamoto. Je hing daar oog in oog met de gigantische 16-inch scheepskanonnen. Wat gaat er door je heen als je langs zulk monumentaal oorlogstuig zweeft?

“De Nagato is met haar 215 meter lengte werkelijk een gigantisch slagschip. Het was hét machtssymbool van de Japanse marine. De impact van de Japanse slagschepen was tijdens de oorlog overigens vrij beperkt; Japan hield zijn capital ships vooral in reserve om bij een Amerikaanse doorbraak snel te kunnen terugslaan vanaf grote afstand. Dat de Amerikanen juist dit schip buitmaakten en met een atoombom vernietigden, was een ultiem staaltje geopolitieke powerplay: de ultieme symbolische wraak voor de aanval op Pearl Harbor. Met dit schip werd Amerika destijds de oorlog in getrokken en bij dit schip kwam het symbolisch ook weer ten einde.

Het was bovendien het allereerste schip ter wereld dat werd uitgerust met angstaanjagende 16-inch kanonnen. Die 16 inch staat voor de binnendiameter van de schietbuis: bijna 41 centimeter! In die tijd werden ze qua grootte alleen nog overtroffen door de legendarische Yamato. Als je daar in de absolute stilte langs zweeft, voel je de enorme historische waarde van die plek heel intens.”

De Nagato ligt volledig ondersteboven op de zeebodem. Toch deelde je een prachtig, bijna huiselijk detail uit het schip: rijstkokers ter grootte van een badkuip! Hoe was het om die te zien en hoe brengt zoiets de menselijke kant van een bemanning van 1800 matrozen ineens heel dichtbij?

“De Nagato ligt, net als bijna alle slagschepen, op haar kop. Dat komt door het enorme gewicht van de geschutstorens. Omdat het wrak op die torens rust, kun je eronderdoor zwemmen. Het schip is op verschillende plaatsen toegankelijk, dus we zijn er daadwerkelijk binnengegaan. We zwommen dwars door het schip heen van de ene naar de andere kant en kwamen onderweg door de galley, de scheepskeuken. Daar troffen we vier enorme rijstkokers aan. Twee daarvan zaten nog altijd vast aan het dek en hingen dus letterlijk boven ons hoofd. De andere twee waren losgekomen en lagen op de grond. Ze waren zo gigantisch dat je er makkelijk een bad in had kunnen nemen. De uitdrukking 'it takes an army to feed an army' werd daar in één klap heel tastbaar.”

Op naar de Amerikaanse vloot: het vliegdekschip USS Saratoga. Je maakte daar een diepe penetratie tot wel 60% in het schip, helemaal naar de ziekenboeg om de tandartspraktijk te bezoeken. Hoe is het om door de gangen van zo'n gigant te navigeren, wetende dat er op het dek buiten complete vliegtuigen door de luchtdruk zijn weggeblazen?

“Ja, de Saratoga… Mijn hemel, wat een gigantisch wrak. Met een lengte van bijna 300 meter is het ronduit indrukwekkend. Via de liftschacht, waarmee destijds de vliegtuigen naar het dek werden gebracht, kun je diep in het wrak afdalen om van daaruit diverse penetraties te maken. Zo'n vliegdekschip is in feite een drijvend dorp, inclusief alle bijbehorende faciliteiten. Er is dus ook een compleet hospitaal en een tandartsenpraktijk aan boord. Die laatste stond bovenaan mijn bucketlist.

De Saratoga is een van de weinige wrakken waar permanente gidslijnen in zijn aangebracht, vergelijkbaar met de lijnen in sommige grotten. Om bij de Dentist Office te komen, moest je eerst een meter of 50 tot 100 het wrak in en verschillende deuren passeren. Daarna was het een trap afdalen, 180 graden draaien en een dek lager weer zo'n 30 meter terugzwemmen. Dat was een serieuze penetratie die het uiterste vroeg van je wrakduiktechnieken. Je werkt met arrows en cookies en maakt een jump van de ene gidslijn naar de andere op een lager dek. Het correct plaatsen van flitsers en een perfecte trim- en vintechniek zijn cruciaal. Als je techniek niet op orde is, zie je door het opwaaiende sediment binnen de kortste keren geen hand voor ogen meer op de weg terug. Je mocht hier dan ook alleen naar binnen als je een volwaardige grotduikopleiding of het Advanced Wreck Diver brevet op zak had.”

Je vroeg je vol verbazing af op Facebook: “Have you ever seen a molten shipwreck?!” Dat ging over de USS Gilliam. Dit schip lag pal onder het nulpunt van de Able-atoombom. Wat trof je daar aan op de bodem? Klopt het dat de boeg en achtersteven niet eens meer te herkennen zijn?

“De Able-atoombom miste zijn eigenlijke doel met een halve mijl (ruim 700 meter) en explodeerde daardoor pal boven de USS Gilliam, een militair vrachtschip van 130 meter lang. De verwoestende kracht sloeg vol in. Het schip werd binnen een fractie van een seconde platgedrukt als een pannenkoek en smolt grotendeels. Onder water tref je eigenlijk alleen nog een platgedrukte berg puin aan; visueel is het daardoor niet eens de meest interessante duik. Grote delen van de stalen rompbeplating zijn door de hitte vloeibaar geworden en zien er nu uit als zacht geworden plakken kaas. Alleen aan een min of meer herkenbaar anker konden we herleiden wat vermoedelijk de boeg moest zijn geweest. Verder waren de voor- en achterkant totaal niet meer van elkaar te onderscheiden. Toen ik na de duik boven water kwam en in de strakke blauwe lucht keek, flitste het door me heen: exact hier, boven mijn hoofd, is tachtig jaar geleden een atoombom afgegaan. Een bizar en onwerkelijk idee.”

Bij de torpedobootjager USS Lamson zagen we in je videobeelden iets heel hachelijks: een torpedolancering met de scherpe 21-inch Mark 15 torpedo's er nog in, die er door de klap half uithangen. Is dat niet ontzettend spannend om langs te zwemmen, of overheerst de historische fascinatie?

“De schepen waren voor de proeven bewust volledig operationeel uitgerust, dus inclusief scherpe munitie, brandstof en olie. Bij de USS Lamson werd dat heel tastbaar: de enorme torpedo's hingen nog deels in hun lanceerinrichting en ook de dieptebommen lagen nog gewoon aan dek. Wonderlijk genoeg zijn die door de enorme schokgolf van de atoombom destijds niet voortijdig ontploft. Die munitie ligt daar nu tachtig jaar op de bodem en doet in principe niets meer, zolang je er maar vanaf blijft. Je moet er uiteraard niet met een hamer op gaan slaan. Angst voelde ik niet, wel een diep ontzag voor het schip en de geschiedenis. In de voorbereiding op deze reis heb ik me volledig ingelezen in de oorlogs-cv's van deze schepen. Als je weet in welke zeeslagen ze actief zijn geweest tijdens hun militaire carrière, krijgt zo'n duik een enorme extra dimensie.”

Je hebt op één trip de Prinz Eugen, Nagato, Anderson, Saratoga, Apogon, Gilliam en Lamson mogen beduiken: een onwerkelijke lijst. Als bezoekers straks naar jouw presentatie komen op Duikvaker 2027, wat hoop je dat ze, naast de spectaculaire beelden, écht mee naar huis nemen van jouw verhaal over Bikini Atol?

“De atoombomproeven in Bikini stammen uit een heel ander tijdperk. Een tijd waarin blijkbaar alles kon en mocht, met dit soort extreme uitwassen tot gevolg. Deze tests luidden destijds direct de Koude Oorlog in en laten zien tot welke extreme dingen de mensheid in staat is. We mogen daarnaast niet vergeten dat deze eilanden destijds gewoon bewoond waren. De lokale bevolking werd 'vriendelijk doch dringend' verzocht hun biezen te pakken en ergens anders te gaan wonen. Ze kregen proviand mee voor een paar maanden, mochten hun kano’s inladen en vervolgens werd hun thuisland opgeblazen. Dat is iets wat we ons vandaag de dag absoluut niet meer kunnen voorstellen. Ik hoop dat de bezoekers naast de verwondering over de indrukwekkende wrakken, ook dat stukje historische reflectie mee naar huis nemen.”

Meer horen over de indrukwekkende duikexpedities van Bas? Bezoek zijn presentatie op Duikvaker, zaterdag 6 of zondag 7 februari 2027 om 11:00 uur op stage 1.