Schrijf Bonaire niet af: koraalbehoud is méér dan dweilen met de kraan open

Een NOS-artikel sloeg afgelopen zomer in als een bom:  ̓Koraal Bonaire dreigt te verdwijnen, nog geen 10 procent over‘. De harde, zwart-witte cijfers zorgden voor een golf van bezorgde gezichten en repten over een ecologische ramp. Is het koraalrif rond onze Caribische gemeente echt reddeloos verloren? Zeker niet. Tijdens het eerste weekend van februari (5, 6 en 7 februari) staat Robin Arens op het podium van de Duikvaker-beurs in Houten. Hij reist speciaal af om in het sprekersprogramma van Duikvaker het broodnodige perspectief te bieden. 

Wij spraken Robin Arens en zijn collega Martijn Reinalda alvast uitgebreid over de harde realiteit onder water, de politieke blinde vlekken in Den Haag, de nuance achter de cijfers én waarom actieve lokale bescherming de enige weg vooruit is.

Robin, die NOS-kop over het Bonairiaanse koraal liet weinig aan de verbeelding over. Hoe kwamen die harde conclusies aan op het eiland? 
“De reacties vanuit Nederland waren enorm heftig. Veel toeristen, duikers en natuurliefhebbers waren diep geraakt. De toonaard in de media was zó fatalistisch dat mensen zich oprecht begonnen af te vragen of het nog wel zin had om naar Bonaire te komen, of dat herstel inmiddels volstrekt zinloos was geworden. Kijk, we moeten de ogen absoluut niet sluiten voor de realiteit: de achteruitgang van het rif ís ernstig. Iedereen die hier al twintig of dertig jaar rondzwemt, ziet direct dat grote, eeuwenoude koraalkolonies zijn verdwenen onder de druk van bleaching, koraalziektes en het alsmaar warmere zeewater. Die keiharde feiten ontkennen Martijn en ik niet. Het onderzoek van Wageningen University & Research (WUR) is gezaghebbend en betrouwbaar. Maar losse, naakte percentages zónder context de wereld in slingeren, creëert apathie. Als duikers en beleidsmakers mentaal afhaken omdat ze denken dat het toch al te laat is, verliezen we de belangrijkste bondgenoten die dit rif juist nu zo hard nodig heeft.”

In de landelijke media werd gesproken over een koraalbedekking van nog maar circa 5 procent. Waar komt die specifieke meting vandaan?
“Die 5 procent is gebaseerd op heel recent veldwerk waarvan de wetenschappelijke publicatie op dat moment nog moest verschijnen. Als je dat getal plat slaat, lijkt het alsof het hele eiland onder water dood is. Maar het officiële rapport van het Global Coral Reef Monitoring Network (GCRMN) kwam op basis van data tot en met 2024 uit op een gemiddelde van 14,1 procent koraalbedekking voor Bonaire. Die cijfers hoeven elkaar niet eens tegen te spreken: de exacte locatie, de diepte, het meetjaar en de gehanteerde methode bepalen de uitkomst. Een gemiddelde vertelt je namelijk nooit hoe iedere meter rif eruitziet. Onderzoek toont bijvoorbeeld aan dat de ruige, moeilijk bereikbare oostkust van Bonaire op veel plekken nog veel gezonder, kleurrijker en diverser is dan de drukker bewoonde westzijde. Bovendien moeten we ophouden te doen alsof dit een exclusief Bonairiaans probleem is. Het is een wereldwijde crisis onder water. Van het Great Barrier Reef in Australië tot de Rode Zee en de Stille Oceaan; overal tast de klimaatverandering het koraal aan.”

Sommige critici en analisten beweren dat lokale maatregelen en kleinschalig koraalherstel een druppel op een gloeiende plaat zijn. Wat is jouw visie daarop? 
Martijn: “Dat is een absolute misvatting en onnodig demotiverend. Goed beheerde en actief beschermde riffen laten lokaal aantoonbaar veel meer veerkracht zien. Natuurlijk lossen wij vanaf de kust van Bonaire de wereldwijde opwarming van de aarde en de CO2-uitstoot niet in ons eentje op. Maar lokale restauratie, diepgaand onderzoek, een betere waterkwaliteit en het terugdringen van lokale stressfactoren bepalen wél hoeveel van het rif een volgende opwarmingsklap overleeft. Het geeft de natuur een buffer en een kans om zich te herstellen. Dat is geen druppel op een gloeiende plaat; dat is precies waar natuurbehoud in de kern uit bestaat. Ja, het is soms intens frustrerend als een stuk koraal waar jarenlang aan is gewerkt, bij een extreme hittegolf alsnog een klap krijgt. Natuurherstel kent nu eenmaal geen garanties. Maar opgeven wel: dan weet je zeker dat je alles kwijt bent.” 

We praten bij Bonaire vaak over de economische waarde van het rif voor het toerisme. Maar de ecologische functie gaat veel dieper dan dat, toch? 
“Absoluut. Het koraalrif is geen toeristische attractie die we simpelweg kunnen afschrijven of vervangen wanneer het economisch niet meer rendabel is. Koraalriffen beslaan minder dan één procent van de totale zeebodem wereldwijd, maar ze ondersteunen wel minstens een kwart van alle mariene soorten op aarde. Ze zijn van onschatbare waarde voor de biodiversiteit en de mondiale voedselvoorziening. Daarnaast is er een heel praktisch aspect: gezonde riffen kunnen tot 97 procent van de energie van inkomende golven absorberen. Het koraal functioneert dus als een natuurlijke kustbescherming. Wanneer het koraal verdwijnt, verdwijnen niet alleen de kleuren en de vissen voor de duiker, maar wordt ook het land zelf fysiek kwetsbaarder voor de kracht van de oceaan.”

Wat onder water gebeurt, blijft voor de politiek en het grote publiek in Europa vaak onzichtbaar. Hoe doorbreek je die blinde vlek? 
“Dat is misschien wel de grootste uitdaging van deze tijd. Als in Nederland door droogte of ziekte plotseling duizenden hectares bos zouden afsterven - als de complete Veluwe zou veranderen in een kale, dode vlakte - dan zou de maatschappelijke en politieke druk onmiddellijk astronomisch hoog zijn omdat iedereen de beelden ziet. Maar onder water zie je de achteruitgang niet vanaf de kant. Vandáág de dag oogt de Caribische Zee vanaf het strand nog altijd adembenemend helder, paradijselijk en strakblauw. Terwijl er vlak onder die spiegelgladde oppervlakte een ecosysteem dat er honderden of duizenden jaren over deed om te ontstaan, in korte tijd dramatisch aan het veranderen is. Het is de plicht van wetenschappers, duikers en media om die onderwaterwereld een stem te geven en de werkelijkheid zichtbaar te maken.”

Er ligt inmiddels ook een rechterlijke uitspraak over de bescherming van het eiland. Hoe urgent is de politieke situatie nu? 
Martijn: “De juridische realiteit legt de vinger op de zere plek. De rechtbank Den Haag oordeelde in de Greenpeace-klimaatzaak dat de Nederlandse Staat onvoldoende doet om Bonaire te beschermen tegen de gevolgen van klimaatverandering. De rechter stelde klip-en-klaar vast dat de bijzondere kwetsbaarheid van het eiland al zo‘n dertig jaar bekend is, en dat de Staat met een concreet klimaatadaptatieplan moet komen. Dat het kabinet vervolgens besloot in hoger beroep te gaan tegen delen van dat vonnis, maakt de tegenstelling pijnlijk zichtbaar. Terwijl er lokaal door organisaties, onderzoekers en bewoners elke dag keihard wordt gewerkt aan bescherming en herstel, gaan de structurele maatregelen tegen de grootste mondiale oorzaken veel te langzaam. Zolang kortetermijnbelangen rond fossiele brandstoffen zwaarder wegen dan effectief klimaatbeleid, blijft het lokaal dweilen met de kraan open. Maar dat is voor ons geen reden om te stoppen met dweilen; het is juist een reden om óók die kraan met z‘n allen veel dwingender aan te pakken.”

Wat is jouw belangrijkste boodschap aan de duikers en biologen die straks naar jouw presentatie komen luisteren op Duikvaker? 
Robin: “Schrijf Bonaire alsjeblieft niet af. Ernstig betekent namelijk niet hetzelfde als verloren. Er is veel weg, maar er is ook nog ontzettend veel om voor te vechten. Er zijn nog altijd prachtige riffen, indrukwekkende koraalstructuren en ontelbare diersoorten die van dit ecosysteem afhankelijk zijn, zoals schildpadden, roggen en papegaaivissen. Verwacht bij een bezoek geen onaangetast rif meer uit een nostalgische natuurdocumentaire uit 1970. Maar kom juíst omdat er hier nog een buitengewoon ecosysteem leeft dat het waard is om te zien, te begrijpen en actief te beschermen. Duikers kunnen intensief worden opgeleid om een wezenlijk onderdeel van de oplossing te worden in plaats van louter toeschouwer te zijn. De huidige toestand van het koraal is geen reden om de armen in de lucht te gooien en weg te blijven; het is een absolute noodkreet om nu veel harder in actie te komen. We krijgen simpelweg geen tweede kans.”

Op zaterdag 6 en zondag 7 februari, 16:00 uur, stage 1, spreekt Robin Arens op Duikvaker over HET KORAAL VAN BONAIRE EN de nuance achter de cijfers, tot in Houten!